Гамил Афзал
Халыкларга хөрлек биргән туган илем,
Сине җырлап, итәгеңә башым идем.
Җырла, диеп бирде миңа туган җирем
Тукай телен, Такташ телен, Җәлил телен.
Тормыш юлы
Татарстан Республикасының халык шагыйре Гамил Афзал (Гамил Гыймазетдин улы Афзалов) 1921 елның 23 маенда Татарстанның Актаныш районы Такталачык авылында тегермәнче гаиләсендә туа. Крәстиян хуҗалыкларын күмәкләштерү чорында аның әтисе, гаиләсен ияртеп, Магнитогорск шәһәренә төзелешкә күчеп китәргә мәҗбүр була. Туган авылы мәктәбендә беренче сыйныфны бетереп килгән кечкенә Гамил 1931 елда тезелештә эшләүче татар эшчеләренең балалары өчен ачылган барак-мәктәптә укуын дәвам иттерә, аннары Магнитогорск шәһәренең 35 нче номерлы җидееллык татар мәктәбендә укый. Мәктәптә укыган елларында әдәбият белән нык кызыксына, Г.Тукай, Һ.Такташ шигырьләре тәэсирендә үзе дә каләм тибрәтә башлый. 1937 елда Баку шәһәрендә нәшер ителә торган «Баку эшчесе» газетасында аның «Магнитогорск» дигән беренче шигыре басылып чыга.

Шул ук елда Гамил Афзал Троицк шәһәрендәге татар педагогия техникумына укырга керә. Ләкин беренче курсны тәмамлагач, каты авырып китеп, укуын ташларга мәҗбүр була. Шактый озак вакыт хастаханәдә дәваланып ята, аннан терелеп чыккач, янәдән укырга керү мөмкинлеген тапмыйча, эшкә урнашырга карар кыла. 1940-1949 елларда ул Магнитогорскидагы Металлургия комбинатының механика цехында кара эшче, слесарь, сцепщик-такслажчы, строгальщик булып эшли. Кыен-авыр еллар булуына карамастан, әдәби иҗат эшен дә онытмый; шигырьләр язуын дәвам иттерә, эшче яшьләрдән драма түгәрәге төзеп, шәһәр клубларында, җәйге эстрада сәхнәләрендә, мәдәният сарайларында спектакльләр, концертлар куеп йөри, әдәбият-сәнгать кичәләре оештыра.

1949 елда, янә сәламәтлеге начараю сәбәпле, Г.Афзал заводтагы эшеннән китә, берничә ел тулай торакта комендант, «Большевик» дигән бер промартельдә тегү цехы мөдире булып эшли, аннары, аягын паралич сугып, тагы хастаханәгә эләгә. 1954 елның язында ул «II группа инвалид» дигән язу тотып хастаханәдән чыга. Гамил Афзал алдына үзенең киләчәк тормышын ничек кору турында четерекле мәсьәлә килеп баса. Озак уйланулардан соң ул, ниһаять, Башкортстан якларына — апасы белән җизнәсе янына кайтырга карар кыла.
Башкортстанның Калтасы районы Шәрип һәм Заболотский авылларында яшәгән еллар (1954-1964) Г.Афзалның физик һәм рухи яктан терелүе-ныгуы өчен дә, иҗатының яңача ачылып китүе өчен дә ифрат шифалы тәэсир ясый. Табигать кочагына сыенып утырган, саф һавалы, урманлы, сандугачлы авыл, аның көндәлек мәшәкатьләр белән көн күрүче, садә күңелле, җөмлә саен мәкаль-әйтем, тапкыр, образлы сүзләр кушып сөйли торган җор телле халкы шагыйрьнең рухи дөньясын бөтенләй яңа төсмерләр, шигъри иҗатының эчтәлеген тормышчан кеше типлары, көлкеле-сатирик сюжетлар белән баета. Шушы бәрәкәтле мохиттә шагыйрь, үз сүзләре белән әйткәндә, «төннәр буе кич утырып, чумып-йөзеп» шигырь язарга тотына. А.Шамов, С.Хәким кебек өлкән язучылар үзләренең хатлар аша юллаган киңәшләре белән яшь шагыйрьгә даими ярдәм итеп торалар. Озакламый Г.Афзалның балаларга атап язган бер шәлкем шигырьләре республика конкурсында бүләккә лаек була, ә 1957 елда балалар өчен «Кар сулары» һәм 1958 елда зурлар өчен «Вөҗдан сүзе» исемле беренче ике китабы басылып чыга. Халыкчан юмор белән сугарылган, эчтәлеге белән гаҗәеп заманча һәм үзенчәлекле яңгыраган бу шигырьләр укучылар һәм әдәби җәмәгатьчелек тарафыннан татар поэзиясендә бер яңалык булып кабул ителә. Шуннан соң шагыйрьнең бер-бер артлы шигырь җыентыклары басыла башлый, ул тиз арада халык арасында зур популярлык казанып өлгерә.
Беренче рәттә (сулдан уңга): Хөснул Вәлиуллин, Хәсән Туфан, Сибгат Хәким;

Икенче рәттә: Роберт Әхмәтҗан, Гамил Афзал

Күзләремнең нурын,
Йөрәгемнең моңын
Кураема салып җыр итәм,
Йөзем аклыгы да,
Күңелем шатлыгы да
Минем өчен шаян җыр икән.
"Үзем турында" шигыреннән

Гамил Афзал хатыны Нәфисә, кызлары Рауза һәм Раушания белән, Әлмәт, 1966
Илленче-алтмышынчы елларда Г.Афзал башлыча юмор-сатира жанрында активрак эшли, җитмешенче еллардан башлап исә аның иҗатында фәлсәфи лирика өстенлек ала башлый. Шулай ук ул юмористик һәм сатирик рухта язылган хикәяләре белән дә таныла.

1965 елдан Г.Афзал Әлмәт шәһәрендә яши башлый.
Клара Булатова, Гамил Афзал, Гариф Ахунов, Ибраһим Гази, Гази Кашшаф
1957-2000 еллар арасында Г.Афзалның өч дистәдән артык китабы дөнья күрә. 1977 елда «Айлы кичләр» шигъри җыентыгы һәм «Борылам да карыйм…» циклына кергән шигырьләре өчен ул Татарстан Республикасының Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясенә лаек була. Татар әдәбиятын үстерү өлкәсендәге хезмәт уңышлары өчен «Почет Билгесе» ордены белән (1981) бүләкләнә, 1992 елда исә Татарстан Президенты М.Ш.Шәймиев Указы белән аңа «Татарстан Республикасының халык шагыйре» дигән шәрәфле исем бирелә. Ул шулай ук Әлмәт Язучылар оешмасының Р.Төхфәтуллин исемендәге һәм Чаллыдагы «Аргамак» журналының С.Сөләйманова исемендәге әдәби бүләкләр лауреаты, 1985 елдан Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.

Г.Афзал — 1958 елдан СССР (Татарстан) Язучылар берлеге әгъзасы.

Гамил Афзал 2003 елның 20 августында Әлмәт шәһәрендә вафат була.
Миргазиян Юныс белән, Әлмәт, 1999
Шигырьләре
Үзем турында

Күзләремнең нурын,
Йөрәгемнең моңын
Кураема салып җыр итәм,
Йөзем аклыгы да,
Күңелем шатлыгы да
Минем өчен шаян җыр икән.

Бәхет балкыр заман,
Ә мин ятып язам...
Күпме сагыш килде өелеп!
Үзем сүнеп ятам,
Үзем көлеп ятам,
Кеше бәхете өчен сөенеп.


Дөнья матур, дөнья киң!

Күктә кояш, җирдә гөлләр,
Алда юллар, юлда мин.
Күктә йолдыз, җирдә ярым,
Сөйгән ярым гөлгә тиң.
Дөнья матур, дөнья киң!

Күктә нурлар, җирдә дуслар,
Дус янында кем ятим?!
Күктә нурлар, җирдә шатлык,
Җирдә бәхет гөлгә тиң.
Дөнья матур, дөнья киң!

Елгалардай еллар ага,
Елгалар елларга тиң.
Нинди чор бар, нинди ел бар
Без яшәгән елга тиң?!
Дөнья матур, дөнья киң!

Юллар үтәм, юллар үтәм,
Юллар чиге кайда, дим.
Нинди ил бар, нинди җир бар
Туганүскән җиргә тиң?!
Дөнья матур, дөнья киң!


Шә­рип ур­ма­ны

Нә­фи­сә­гә

Ти­рәягың яшел ку­ак бу­ла,
Шау ур­ман­нар үс­кән як бу­ла;
Ур­ман ша­вы төш­лә­ре­ңә ке­реп,
Уй­лан­ды­ра тор­ган чак бу­ла...

Әл­лә нәр­сә бул­ды бу кү­ңел­гә,
Го­мер­гә юк алай бул­га­ны.
Са­гын­ды­ра ми­не ай­лы төн­дә
Шау­лап тор­ган Шә­рип ур­ма­ны.

Диң­гез тө­бе ке­бек куе зәң­гәр,
Әки­ят ке­бек ур­ман эчен­дә
Сер­ле моң­нар та­бар идем мәгәр,
Ба­рып чык­сам июль ки­чен­дә.

То­ман төш­кән ин­де үзән­нәр­гә,
Чык су­ы­на чум­ган үлән­нәр.
Бо­так­ла­рын тү­бән игән­нәр дә,
Яман­су­лый ке­бек имән­нәр.

Ка­ра­гай­лы ур­ман кул­ты­гын­да
Кар­лы­ган­нар җый­ган җи­рем бар.
Куз­га­лак­лар үс­кән бо­лын­нар­да
Си­нең өчен яз­ган җы­рым бар.

Тир­бә­ле­шеп тор­ган чыр­шы­лар­га
Ку­на иде ку­нак җыр­чы­лар.
Шу­лар мо­ңын тың­лап кү­ңел­ләр­дә
Та­рал­ды­лар күп­ме бор­чу­лар!

Ши­гырь уй­лап йөр­гән сук­мак­лар­да
Бит­тән сөй­де нә­ни бо­так­лар.
Кай­тып кил­сәм, кар­шы алыр ке­бек,
Та­ныр ке­бек та­ныш усак­лар.

Ур­ман, ур­ман, алан­на­рың ачык.
Яр­дәм кө­теп яшел агач­тан,
Үги ана ка­һә­рен­нән ка­чып,
Ятим кыз­лар ке­реп адаш­кан.

Ба­бай­лар­ның,
Пе­чән чап­кан чак­та,
Егет ча­гын күр­гән ча­ган­ның
Төп­лә­рен­дә ге­нә по­сып ята
Әки­ят­лә­ре үт­кән за­ман­ның.

Ан­да гы­на кө­ләч яз ке­бек тә,
Ан­да гы­на мә­кер аз ке­бек;
Ан­да гы­на ай­лар аяз ке­бек,
Ан­да гы­на һа­ва саф ке­бек.

Сан­ду­гач­лар ки­лә, җир яшә­рә,
Яз гөл­лә­ре ке­рә әсәр­гә.
Ме­нә кил­дек ин­де таш шә­һәр­гә,
Шул ур­ман­ны са­гы­нып яшәр­гә.

* * *
Шау чә­чәк­ле бо­лын­нар­га ки­тәм,
Гөл­ләр исен ис­нәп йө­рер­мен;
Чык су­ы­на ма­нып, көн дә ир­тән
Янып тор­ган та­кыя үрер­мен.

Диң­гез ке­бек ба­су тү­ре­нә ки­тәм,
Ба­шак исе бе­лән тын алам;
Ак­кош му­е­ны ке­бек сы­гы­лып үс­кән
Арыш­лар­га ке­реп юга­лам.

Мин рә­шә­ле сах­ра­лар­га ки­тәм,
Нур­га чу­мып, үр­гә ом­ты­лам;
Са­мо­лёт­лар ша­вы яң­гы­рап үт­кән
Офык­лар­га ке­реп оны­ты­лам.

Саф кө­меш­тәй тау­лар иле­нә ки­тәм,
Күк таш­лар­га ба­сып йө­рер­мен.
Мин адаш­сам, ял­гыз егы­лыр­мын,
Җәү­һәр тап­сам, сез­гә би­рер­мен.


Ма­тур­лык эз­лим

Юк, ки­рәк­ми ми­ңа мәр­мәр са­рай,
Тө­кер­мим дә ал­тынкө­меш­кә;
Ми­ңа ипи бе­лән ка­тык ярый,
Ми­ңа рә­хәт шу­шы ки­леш тә.

Ми­ңа ки­рәк шә­фәкъ ал­су­лы­гы,
Ко­яш чы­гыш, ко­яш ба­е­шы;
Ми­ңа ки­рәк гөл­нең иң сы­луы,
Ты­ныч күл­нең уй­чан ка­мы­шы.

Ми­ңа ки­рәк ти­рән диң­гез се­ре,
Күк чи­тен­дә бо­лыт ак­лы­гы;
Ми­ңа ки­рәк дус­ның эч­кер­се­зе,
Уй­нап йөр­гән ба­ла шат­лы­гы.

Ти­рәяк­ны күз­ләп, ат­лап йө­рим,
Тап­тап йө­рим ел­га буй­ла­рын;
Йө­рә­ге­мә са­лып ят­лап йө­рим
Ке­ше­ләр­нең як­ты уй­ла­рын.

Бо­лын­нар­га чы­гам, тау бу­е­на,
Уҗым ба­су­ла­рын кү­рер­гә.
Мин чә­чәк­ләр җы­ям ил ту­е­на,
Мин ма­тур­лык эз­лим го­мер­гә.


Үзем бу­лып кал­дым

Гу­вер­нант­лар ка­рап үс­тер­мә­де,
Фран­цуз те­лен өй­рәт­мә­де­ләр.
Ду­га­лар­га кың­гы­рау­лар та­гып,
Яр­мин­кә­гә иярт­мә­де­ләр.

Бә­хет юк ул, ди­еп тор­ган чак­та,
Яр­мин­кә­дән кайт­кан җи­рән ат­та
Прән­нек­ләр кайт­ты бер ке­сә -
Бә­хет бар икән югый­сә.

Хы­ял бу­лып төш­лә­ре­мә кер­де
Кеп­ка бе­лән ял­тыр күн итек.
Пос­тау чал­бар өмет ит­кән җир­не
Кин­дер ыш­тан бе­лән хур ит­тек.

Ча­ба­та­га са­лам ол­ты­рак са­лып,
Арыш урып йөр­гән ба­су­лар
Кү­ңел түр­лә­рен­дә кал­ды янып,
Ә таң­на­ры нин­ди ал­су­лар!

Даһи уй­лар кил­мә­де­ләр агып
Кү­не­гү һәм үсү чо­рын­да.
Яр­ты го­мер үт­те хы­ял­ла­нып
Бә­рәң­ге һәм ипи ту­рын­да.

Ва­тан ми­ңа йол­дыз юр­а­ма­ды,
Туг­ры­лык һәм бу­рыч ха­кын­да.
Сте­на­га те­рәп со­ра­ма­ды,
Күп эш­ләр­гә куш­ты ва­кы­тын­да.

Кы­зыл нур­га ма­ны­лып шә­фәкъ ян­ды,
Са­ры диң­гез бул­ды ба­су­лар.
Ак тас­ты­мал бу­лып юлым кал­ды,
Ә таң­на­ры нин­ди ал­су­лар!


Кү­ңе­лем сез­нең бе­лән

Дәһ­шәт ту­лы фронт юл­ла­рын­да
Эзем кал­ма­са да,
Ту­ган ил­нең из­ге таш­ла­ры­на
Ка­ным там­ма­са да,
Ко­рал чү­ке­дем мин ул дә­вер­дә,
Ко­рал ки­рәк чак­та.
Һәр бил­ге­сез сол­дат ка­бе­рен­дә
Ми­нем йө­рәк ята.

Кай җир­ләр­не са­гы­нып кил­сәм дә мин,
Ба­шым ял­гыз, ди­мәм.
Үре­ләүре­лә үр­гә ме­нсәм дә мин,
Җыр­лар эз­ләп ме­нәм.
Ят шә­һәр­дә ял­гыз йөр­сәм дә мин,
Якын дус­лар кү­рәм.
Ял­гыз икә­нем­не бел­сәм дә мин,
Кү­ңе­лем сез­нең бе­лән.

Хы­ял­ла­нып йө­рим бик ерак­та -
На­рат ур­ма­нын­да.
Әм­ма кү­ңе­лем ми­нем ал­гы саф­та -
Га­ләм юл­ла­рын­да.
Ми­ңа як­ты, аяз көн­нәр ки­рәк,
Җи­ләс җил­ләр ки­рәк;
Җыр язар­га хис­ле, ял­кын­лы дәрт,
Ай­лы төн­нәр ки­рәк.


Чә­чәк­ләр би­ре­гез!

Көн үтә, як­ты­раки­че­гә,
Чә­чәк­тәй го­мер­ләр кеч­ке­нә.
Та­рал­сын хә­веф­ле бо­лыт­лар,
Як­ты көн ка­ра­сын ке­ше­гә.

Ме­нә ул апак би­ләү­дә,
Ме­нә ул та­як­та - те­рәү­дә...
Ике кат яшә­мәс бе­рәү дә,
Чә­чәк­ләр би­ре­гез ке­ше­гә!


Ми­нем 100 яшь тул­гач яза­чак җы­рым

Күз ал­дым­да шау­лап 100 ел үт­те,
Тел зи­на­чы­ла­ры үлеп бет­те, -
Ял­ган­чы­га дөнья тар икән.
Кү­ңе­лем һәр көн ил­гә бә­хет көт­те,
Бә­хет кө­теп, уй ки­лә­бен сүт­те;
Эш­чән­нәр­гә бә­хет бар икән,
Кич­ләр зәң­гәр, таң­нар ал икән.

Ни­чак­лы да­һи­лар дөнь­я­га кил­де,
Ни­чак­лы нә­би­ләр дөнь­я­дан кит­те, -
Мин һа­ман да эш­лим, мин исән.
Көн­гә ка­рап кө­леп йөр­гән өчен,
Ке­ше­ләр­гә шат­лык бир­гән өчен,
Йө­рә­гем яшь, кү­ңе­лем шук икән.
Әл­лә ми­ңа үлем юк ми­кән?


Сүз

Сүз әй­тер­гә тә­вәк­кәл­лек ки­рәк,
Сүз йө­рәк­кә ял­кын үт­кә­рә;
Сүз кип­те­рә, төп ба­шы­на те­рәп,
Сүз мең­нәр­не яу­га кү­тә­рә.

Сүз зи­һен­не кай­рый кай­рак ке­бек,
Сүз саф­лар­ны ип­ли ко­рыч­тай;
Сүз кө­рәш­кә чы­га бай­рак ке­бек,
Сүз дош­ман­ны ки­сә кы­лыч­тай.


Моң

Ур­ман буй­ла­рын­да са­ры юр­ган,
Га­ли­я­ба­ну мон­да арыш ур­ган.
Чә­чәк исе ки­лә ти­рәяк­тан,
Зөл­хә­би­рә мон­да пе­чән чап­кан.

Ачык зәң­гәр һа­ва­лар­га ка­рап,
Тау би­тен­дә уты­ра ял­гыз на­рат.
Дас­тан се­рен сөй­ли җил­ләр ки­леп,
Та­һирЗөһ­рә йөр­гән җир­ләр ке­бек.

Кө­тү үт­кән ту­гай­лар­га ту­лып,
Ми­нем мо­ңым агы­ла то­ман бу­лып.
Бу сәхифәне әзерләгәндә кулланылган чыганаклар:
Әдипләребез: Библиографик белешмәлек: 2 томда: 1 том/төз. Р.Н.Даутов, Р.Н.Рахмани. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2009 – 751 б.

Проектны 2019-2020 елларда Актаныштагы Сәләтле балалар өчен гуманитар гимназия-интернат укучылары әзерләде.
Made on
Tilda